Çalışma Alanı
AİHM Başvurusu Avukatı
İç hukuk yollarının tüketilmesinin ardından Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne başvuru süreci.
AİHM başvurusu avukatı; iç hukuk yolları tüketildikten sonra Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde güvence altındaki hakların ihlal edildiği iddiasıyla Strazburg’daki Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne yapılacak başvurunun hazırlanmasını ve takibini üstlenen avukattır. Nihai karar 1 Şubat 2022 veya sonrasında verilmişse başvuru, karardan itibaren dört ay içinde posta yoluyla yapılmalıdır; Sophos Hukuk Bürosu’nda bu işleri Av. Hüseyin Aydın takip eder.
AİHM Başvurusu Danışmanlığı
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde güvence altına alınan hakların taraf devletlerce ihlal edildiği iddialarını inceleyen uluslararası bir yargı organıdır. Mahkeme, ancak tüm iç hukuk yolları tüketildikten sonra ve nihai karardan itibaren dört ay içinde başvuru yapıldığında konuyu ele alabilir (Sözleşme m.35/1); Türkiye bakımından Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru da tüketilmesi gereken yollar arasında kabul edilmektedir.
15 No’lu Protokol 1 Ağustos 2021’de yürürlüğe girmiştir; Sözleşme’nin 35. maddesindeki başvuru süresi altı aydan dört aya indirilmiş, bu değişiklik ise 1 Şubat 2022’den itibaren uygulanmaya başlamıştır. Süre, nihai kararı 1 Şubat 2022’den önce verilen başvurulara uygulanmaz; bu dosyalarda altı aylık süre geçerlidir (15 No’lu Protokol m.8/3). Süre kısa olduğundan sürecin zamanında ve doğru yönetilmesi önemlidir.
Sophos Hukuk Bürosu, Anayasa Mahkemesi aşamasından sonuç alınamayan veya doğrudan AİHM’e taşınması gereken dosyalarda başvuru formunun hazırlanması ve sürecin takibi konusunda hukuki destek sunar.
Başvuru Şartları, Süreler ve Merciler
| Konu | Dayanak | Merci / yöntem | Kritik süre veya şart |
|---|---|---|---|
| İç hukuk yollarının tüketilmesi | Sözleşme m.35/1 | Ulusal makamlar; Türkiye’de Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusu dâhil | Takdiri veya olağanüstü yolların (ör. yargılamanın yenilenmesi) tüketilmesi aranmaz (Practical Guide §131-132) |
| Başvuru süresi | Sözleşme m.35/1; 15 No’lu Protokol m.4 ve m.8/3 | AİHM | Nihai karardan itibaren 4 ay (nihai karar 1/2/2022 sonrası); önceki kararlarda 6 ay. Süre, kararın tebliğ edildiği veya öğrenildiği günü izleyen günden işler ve dört takvim ayı sonra sona erer (Practical Guide §203, §212) |
| Başvuru şekli | İçtüzük Kural 47 | Strazburg’daki Mahkeme Kalemi; resmî başvuru formu | Form doldurulur, çıktısı alınır, imzalanır ve posta ile gönderilir; faks süreyi kesmez; başvuru tarihi posta damgası tarihidir (Kural 47/6-a) |
| Dil | Kural 34 | Mahkeme Kalemi | Türkçe dâhil taraf devletlerin resmî dillerinde yazışılabilir; devlete bildirimden sonra yazışmalar İngilizce veya Fransızca olur (Daire Başkanı izin verebilir) |
| Temsil | Kural 36 | AİHM | Başlangıçta başvurucu kendisi veya temsilcisi başvurabilir; başvuru devlete bildirildikten sonra Sözleşme taraflarından birinde çalışmaya yetkili ve orada yerleşik avukat tarafından temsil beklenir |
| Tedbir | Kural 39 | Nöbetçi yargıç | Yakın ve telafisi imkânsız zarar riski; talep özel internet sitesi, faks veya posta ile (e-posta ile değil) |
| Adil tazmin | Sözleşme m.41; Kural 60 | Daire | Talep açıkça ve kalem kalem, esas hakkındaki görüşler için verilen süre içinde sunulur |
| Büyük Daire’ye gönderme | Sözleşme m.43-44 | Büyük Daire heyeti | Daire kararından itibaren 3 ay içinde, istisnai |
| İhlal sonrası iç hukukta yenileme | CMK m.311/1-f; İYUK m.53/1-ı ve 3; HMK m.375/1-i ve m.377 | İç hukuk mahkemeleri | Ceza ve idari yargıda AİHM kararının kesinleştiği tarihten 1 yıl; hukuk yargılamasında kararın tebliğinden 3 ay |
Süreler hak düşürücüdür; nihai kararın tarihi ve tebliğ tarihi ilk görüşmede kayda alınır.
Bu Alanda Yürütülen İşler
Başvuru Öncesi Ön Değerlendirme
İç hukuk yollarının tüketilip tüketilmediğinin ve dört aylık sürenin (nihai kararın tarihine göre dört veya altı ay) kontrolü (bkz. Anayasa Mahkemesi Başvuruları).
Başvuru Formunun Hazırlanması
Mahkemenin resmî başvuru formunun hazırlanması; olayların, ihlal iddialarının ve kabul edilebilirlik şartlarına uyumun özlü biçimde yazılması ve formun, ekleriyle birlikte süresi içinde posta yoluyla Mahkeme Kalemi’ne gönderilmesi.
Adil Yargılanma Hakkı (m.6) Başvuruları
Makul sürede yargılanma ve savunma hakkına ilişkin ihlal iddiaları.
Kişi Özgürlüğü ve Güvenliği (m.5) Başvuruları
Tutukluluk süreleri ve gözaltı işlemlerine ilişkin başvurular (bkz. Ceza Hukuku).
İfade Özgürlüğü (m.10) Başvuruları
Basın ve ifade özgürlüğüne yönelik müdahalelere ilişkin başvurular.
Mülkiyet Hakkı (Ek Protokol 1) Başvuruları
Mülkiyete haksız müdahale iddialarına dayalı başvurular (Sözleşme’ye Ek 1 No’lu Protokol m.1). Taşınmaz uyuşmazlıkları için Alanya Gayrimenkul Avukatı sayfasına bakılabilir.
Yaşam Hakkı ve İşkence Yasağı (m.2 ve m.3) Başvuruları
Şüpheli ölüm, gözaltında veya cezaevinde kötü muamele iddiaları ile bu olaylara ilişkin etkili soruşturma yapılmadığı şikâyetlerine dayalı başvuruların hazırlanması.
Özel ve Aile Hayatına Saygı Hakkı (m.8) Başvuruları
Velayet ve çocukla kişisel ilişki, uluslararası çocuk kaçırma, konut dokunulmazlığı, haberleşmenin denetlenmesi ve kişisel verilere müdahale iddialarına ilişkin başvurular.
Din ve Vicdan, Toplanma ve Örgütlenme Özgürlüğü (m.9 ve m.11) Başvuruları
Din ve vicdan özgürlüğüne, toplantı ve gösteri yürüyüşlerine, dernek ve sendika faaliyetlerine yönelik müdahalelere ilişkin başvurular.
Ayrımcılık Yasağı (m.14) ve Etkili Başvuru Hakkı (m.13) İddiaları
Sözleşme haklarından yararlanmada ayrımcılık ve iç hukukta etkili bir başvuru yolu bulunmaması şikâyetlerinin, ilgili esas hakla birlikte ileri sürülmesi.
Yabancıların Sınır Dışı Edilmesi ve İdari Gözetim Başvuruları
6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK) kapsamındaki sınır dışı etme ve idari gözetim kararlarına ilişkin olarak, iç hukuk yolları tüketildikten sonra Sözleşme m.3, m.5/1-f, m.8 ve 7 No’lu Protokol m.1 çerçevesinde yapılan başvurular.
Kesinleşmiş Yargı Kararlarının Uygulanmaması Başvuruları
Lehine kesinleşmiş mahkeme kararının idare veya diğer borçlularca uygulanmaması ya da geç uygulanması nedeniyle m.6 ve 1 No’lu Protokol m.1 kapsamında yapılan başvurular.
Eğitim Hakkı ve Serbest Seçim Hakkı (1 No’lu Protokol m.2 ve m.3) Başvuruları
Eğitim hakkına ve yasama organı seçimlerinde oy kullanma veya aday olma hakkına yönelik kısıtlamalara ilişkin başvurular.
Tedbir Talepleri (Kural 39)
Mahkeme, istisnai hâllerde, bir Sözleşme hakkına yönelik yakın ve telafisi imkânsız zarar riski bulunduğunda tarafların alması gereken tedbirleri belirtebilir (Kural 39/1). Talepler nöbetçi yargıçlarca karara bağlanır (Kural 39/2, 39/5). Talep, Mahkemenin tedbir talepleri için işlettiği özel internet sitesi, faks veya posta ile iletilebilir; e-posta ile gönderilen talepler işleme alınmaz. Faks veya posta ile gönderilen taleplerde zarfın ve belgenin üzerine “Rule 39 – Urgent” ibaresi yazılması ve irtibat kişisinin belirtilmesi istenir; sınır dışı veya iade dosyalarında planlanan işlem tarihi ve saati de bildirilir. Talepler Strazburg saatiyle hafta içi 08.00-16.00 arasında karşılanır; hafta sonu ve resmî tatilde gelen talepler izleyen iş gününde işleme alınır. Talebin nihai iç hukuk kararından sonra mümkün olan en kısa sürede iletilmesi beklenir. Yabancılar ve sınır dışı dosyalarında idari yargı süreleri için Alanya Yabancılar Hukuku Avukatı sayfasına bakılabilir.
Adil Tazmin Talepleri
İhlal tespiti hâlinde AİHS m.41 kapsamında maddi/manevi tazminat taleplerinin hazırlanması. Mahkeme, iç hukukun ancak kısmi giderime izin vermesi hâlinde ve gerekirse adil tazmin takdir eder; başvurucunun bu yönde açık bir talepte bulunması, kalemlerini ayrıntılı olarak ve belgeleriyle sunması gerekir (Kural 60).
Süreç Takibi ve Yazışmalar
Mahkeme ile yazışmaların, ek beyanların ve istisnai hâllerde duruşma sürecinin takibi. Başvuru devlete bildirildikten sonra yazışmalar Mahkemenin resmî dillerinde (İngilizce veya Fransızca) yürütülür; Başkan izin verirse başvurucu kendi dilinde yazışmaya devam edebilir (Kural 34/3). Mahkemenin elektronik iletişim sistemi (eComms) üzerinden yazışma yapılması mümkündür; ilk başvuru ise posta ile yapılır.
Hükümet Görüşlerine Cevap
Başvurunun hükümete bildirilmesinden sonra hükümetin kabul edilebilirlik ve esasa ilişkin görüşlerine, Mahkemenin belirlediği süre içinde cevap ve karşı görüş sunulması.
Dostane Çözüm ve Tek Taraflı Deklarasyon
Mahkeme Kalemi aracılığıyla yürütülen dostane çözüm görüşmelerinde (Sözleşme m.39, İçtüzük Kural 62) başvurucunun temsil edilmesi ve hükümetin tek taraflı deklarasyonuna (Kural 62A) karşı görüş sunulması.
Büyük Daire’ye Gönderme Talebi
Daire kararından itibaren üç ay içinde Büyük Daire’ye gönderme talebinin hazırlanması veya karşı tarafın talebine ilişkin görüş sunulması (Sözleşme m.43).
Kararın İnfazı ve Yargılamanın Yenilenmesi
Kesinleşmiş kararın infazının Bakanlar Komitesi nezdinde izlenmesi (Sözleşme m.46/2) ve ihlal kararına dayanılarak CMK m.311, İYUK m.53 veya HMK m.375 kapsamında iç hukukta yargılamanın yenilenmesi talebinin hazırlanması.
İnsan Hakları Tazminat Komisyonu Başvuruları
6384 sayılı Kanun kapsamında, makul sürede yargılanmama ve mahkeme kararlarının geç veya eksik icrası gibi şikâyetler için İnsan Hakları Tazminat Komisyonu’na başvuru ve Komisyon kararlarına karşı itiraz süreçlerinin takibi.
Kabul Edilebilirlik: Hangi Başvurular İncelenmez
Mahkeme, kabul edilemez bulduğu başvuruyu incelemenin her aşamasında reddedebilir (Sözleşme m.35/4). Sık karşılaşılan kabul edilemezlik nedenleri şunlardır:
- Süre ve yolların tüketilmesi: İç hukuk yolları tüketilmemişse veya dört aylık süre geçmişse (m.35/1).
- Anonim veya aynı konulu başvuru: Başvuru anonimse ya da Mahkemece daha önce incelenmiş veya başka bir uluslararası incelemeye sunulmuş bir konuyla özü itibarıyla aynıysa ve yeni bilgi içermiyorsa (m.35/2).
- Sözleşme ile bağdaşmama, açıkça dayanaktan yoksunluk, hakkın kötüye kullanılması: (m.35/3-a).
- Önemli dezavantaj: Başvurucu önemli bir dezavantaja uğramamışsa ve insan haklarına saygı esastan incelemeyi gerektirmiyorsa (m.35/3-b).
- Mağdur sıfatı: Başvuru, Sözleşme’de yer alan hakların bir taraf devletçe ihlal edildiğini ileri süren kişi, sivil toplum kuruluşu veya kişi grubu tarafından yapılmalıdır (m.34).
- Şekil eksikliği: İçtüzük Kural 47/1-3’te sayılan bilgi ve belgeler eksik bırakılırsa başvuru Mahkemece incelenmez; formun eki niteliğindeki açıklamalar 20 sayfayı aşamaz (Kural 47/2-b ve 47/5).
Bir başvurunun usulüne uygun olması, kabul edilebilir bulunacağı anlamına gelmez. Formun doğru ve eksiksiz doldurulması bu nedenle başvurunun en kritik aşamasıdır.
İhlal Kararı, Adil Tazmin ve Karar Sonrasında İç Hukukta Yenileme
Mahkeme, ihlal tespit eder ve iç hukuk yalnızca kısmi giderime imkân tanıyorsa gerekli hâllerde zarar gören taraf lehine adil tazmin takdir edebilir (Sözleşme m.41). Daire kararı, tarafların Büyük Daire’ye gönderme talep etmeyeceğini bildirmesiyle veya karardan üç ay sonra kesinleşir; Büyük Daire’ye gönderme istisnai olup talep karar tarihinden itibaren üç ay içinde yapılır (m.43-44). Kesinleşmiş karar taraf devleti bağlar ve infazı Bakanlar Komitesi tarafından izlenir (m.46).
Türk hukukunda AİHM’in kesinleşmiş ihlal kararı veya dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyon sonucu verilen düşme kararı, yargılamanın yenilenmesi sebebidir: ceza yargılamasında CMK m.311/1-f (karar kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl), idari yargıda İYUK m.53/1-ı ve m.53/3 (kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl) ve hukuk yargılamasında HMK m.375/1-i ve m.377 (kararın tebliğinden itibaren üç ay) düzenlenmiştir. Süreler farklı olduğundan karar sonrası adımlar ayrıca planlanır. AİHM içtihadı HUDOC veri tabanından incelenebilir.
AİHM Başvuru Süreci
- İç Hukuk Yollarının Tüketilmesi Kontrolü: Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusu dâhil etkili iç hukuk yollarının tüketildiği ve nihai kararın tarihi ile tebliği teyit edilir; takdiri veya olağanüstü yollar tüketme koşulunun parçası değildir.
- Başvurunun Hazırlanması: Dört aylık süre içinde (nihai karar 1/2/2022’den önceyse altı ay) resmî başvuru formu doldurulur, imzalanır ve ekleriyle posta yoluyla Mahkeme Kalemi’ne gönderilir.
- Kabul Edilebilirlik İncelemesi: Mahkeme başvuruyu şekli ve esasa ilişkin kriterler yönünden değerlendirir.
- Esas İnceleme ve Karar: İhlal tespiti hâlinde adil tazmine hükmedilebilir; kararın infazı Bakanlar Komitesi’nce izlenir.
Dosya İçin Hazırlanması Gereken Belgeler
- Başvuruya konu karar veya işlemlere ilişkin belgeler (Kural 47/3.1-a)
- İç hukuk yollarının tüketildiğini ve sürenin korunduğunu gösteren belgeler; nihai kararın tebliğ tarihini gösteren belge (Kural 47/3.1-b)
- Başvurucu ve temsilcinin imzalı yetki formu (Kural 47/1-c; asıl imza aranır)
- Belgelerin tarih sırasına göre numaralandırılmış listesi (Kural 47/3.2)
- Adil tazmin talebi varsa zarara ilişkin belgeler (Kural 60)
- Yurt dışında yaşayan başvurucular için vekâletname
İlgili Rehberler
İç hukuk yolları ve başvuru süreçleriyle ilgili hazırladığımız rehberler:
Çalışma Yöntemi
AİHM dosyalarında ilk adım nihai kararın tarihinin ve tebliğinin tespiti ile dört veya altı aylık sürenin hesaplanmasıdır. Başvuru formu, ekler, gerekiyorsa tedbir talebi ve adil tazmin kalemleri birlikte planlanır. Büronun kurucusu hakkında bilgi için Av. Hüseyin Aydın sayfasına, dosya değerlendirmesi için iletişim sayfasına bakılabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Merak Ettikleriniz
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki tavsiye veya danışmanlık yerine geçmez.