Avukat Hüseyin Aydın – Alanya Avukat – Alanya Lawyer
Elektrikli scooter (e-scooter) kullanımı son yıllarda özellikle Antalya, Alanya ve çevre sahil şeritlerinde hem şehir içi pratik bir ulaşım aracı hem de turistik gezilerin vazgeçilmez bir parçası haline gelmiştir. Ancak mikromobilite araçlarının cadde, sokak, kaldırım ve bisiklet yollarında hızla yaygınlaşması, beraberinde çok ciddi trafik kazalarını ve karmaşık hukuki uyuşmazlıkları getirmektedir.
Bir elektrikli scooter’ın yayaya çarpması, kontrolsüz kavşakta bir otomobille çarpışması, kaldırımda yayaların dengesini bozarak yaralanmaya yol açması veya kiralanan skuterin fren sistemindeki teknik arıza sebebiyle devrilmesi hallerinde; scooter sürücüsü, kiralama şirketi, kazaya karışan motorlu araç işleteni, sigorta kuruluşları ve Güvence Hesabı bakımından çok farklı hukuki neticeler doğmaktadır.
Uygulamada en sık düşülen yanılgı, elektrikli scooter kazalarının da klasik otomobil veya motosiklet kazaları gibi otomatik olarak Zorunlu Trafik Sigortası (ZMSS) ya da Güvence Hesabı koruması altında olduğunun varsayılmasıdır. Oysa pozitif hukukumuzda tazminatın kimden, hangi hukuki sebeple talep edileceği; kazanın oluş şekline, tarafların kusur durumuna, aracın teknik mülkiyetine ve yürürlükteki mevzuata göre belirlenir.
1. Elektrikli Scooter Hukuken Nedir? Mevzuattaki Yeri
2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun (KTK) 3. maddesinde elektrikli skuter; “azami hızı 25 km/saat olan, tekerlekli, ayakta kullanılan, ayak tahtası ve dikey direksiyon mekanizması bulunan mikromobilite aracı” olarak tanımlanmıştır. Ayrıca Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Elektrikli Skuter Yönetmeliği ile bu araçların kullanımı, kiralanması ve işletilmesine ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir.
Bununla birlikte, kanunda yapılan tanım her hukuki sorunu tek başına çözmeye yetmemektedir. Uygulamada ve yargı kararlarında özellikle şu sorular öne çıkmaktadır:
- Elektrikli scooter, KTK anlamında motorlu taşıt mıdır?
- Scooter sürücüsü veya işleteni tehlike sorumluluğuna (kusursuz sorumluluk) tabi midir?
- Scooter kazasında Güvence Hesabı tazminat öder mi?
- Kiralık scooter şirketlerinin (Martı, BinBin, Hop vb.) sorumluluk sınırları nelerdir?
- Sürücünün kask takmaması tazminattan müterafik kusur indirimi sebebi sayılır mı?
Bu soruların cevabı, aracın halk arasındaki adına göre değil; olayın oluş biçimine, tarafların davranışlarına, aracın teknik özelliklerine ve yürürlükteki pozitif hukuk normlarına göre verilir.
2. Scooter Kazasında Kimler Sorumlu Olabilir? (Sorumluluk Tablosu)
Bir e-scooter kazasında sorumluluk tek bir tarafla sınırlı kalmayabilir. Kazanın oluşumundaki teknik ve insani etkenlere göre birden fazla kişi veya tüzel kişilik müteselsilen sorumlu tutulabilir:
| Olası Sorumlu | Sorumluluğun Dayanağı ve Gündeme Geldiği Haller | Hukuki Dayanak |
|---|---|---|
| Scooter Sürücüsü | Kırmızı ışık ihlali, aşırı hız, ters yön, kaldırımda yayayı tehlikeye atma, iki kişi binme, dikkatsizlik ve trafik kurallarına aykırılık. | TBK m. 49 (Haksız Fiil), KTK m. 66 |
| Kiralama Şirketi | Fren, lastik, direksiyon veya batarya arızası; periyodik bakım eksikliği; güvenli olmayan aracın sisteme açılması; organizasyon kusuru. | TBK m. 71, TTK ve Elektrikli Skuter Yönetmeliği |
| Fiilî İşleten | Scooter üzerinde ekonomik ve fiili hakimiyeti bulunan kişi, işletme veya ticari filo sahibi. | TBK m. 49 vd. |
| Motorlu Araç Sürücüsü | Scooter’a çarpan otomobil/kamyon sürücüsünün kavşak ihlali, geçiş önceliğine uymaması, hızını ayarlamaması veya dikkatsizliği. | KTK m. 85, m. 89 ve TBK m. 49 |
| Araç Sigortacısı (ZMSS) | Kazaya karışan kusurlu diğer motorlu aracın zorunlu mali mesuliyet sigortacısı (maddi, bedensel ve destek zararları). | KTK m. 91 vd. |
| Güvence Hesabı | Yalnızca kazaya zorunlu trafik sigortasına tabi faili meçhul veya sigortasız bir motorlu aracın karışması ve bedensel zarar şartıyla. | KTK m. 91, 5684 sayılı Kanun m. 14 |
3. Scooter Sürücüsü Ne Zaman Kusurlu Sayılır?
Elektrikli scooter sürücüleri de trafikteki diğer tüm sürücüler gibi can güvenliğini tehlikeye düşürmemek, geçiş önceliklerine uymak ve mevzuatın getirdiği kısıtlamalara riayet etmekle yükümlüdür. Uygulamada sürücünün kusurlu sayılmasına yol açan başlıca durumlar şunlardır:
- Kırmızı Işık ve Levha İhlalleri: Işıklı işaret cihazlarına, “Dur” veya “Yol Ver” levhalarına riayet etmemek.
- Ters Yönde Seyir: Tek yönlü yollarda veya bölünmüş yollarda trafiğin akış yönünün tersine araç sürmek.
- Birden Fazla Kişi Taşınması: Scooter’a iki veya daha fazla kişinin binmesi (yönetmelik gereğince kesinlikle yasaktır ve kusur oranını doğrudan artırır).
- Yaya Yolu ve Kaldırım İhlali: Ayrılmış bisiklet yolu veya şeridi varken taşıt yolunda ya da yayaların kullanımına tahsis edilmiş alanlarda tehlikeli biçimde sürmek.
- Görünürlük ve Gece Sürüşü: Gece saatlerinde ön far, arka stop veya reflektör gibi aydınlatma donanımı olmadan trafiğe çıkmak.
- Taşıt Yoluna Ani Çıkış: Kaldırımdan veya tali yoldan ana trafiğin aktığı taşıt yoluna kontrolsüz biçimde girmek.
Bununla birlikte, motorlu araç sürücüsünün yalnızca “Scooter aniden önüme çıktı” savunması yapması kendisini sorumluluktan tek başına kurtarmaz. Nitekim Yargıtay’ın yerleşik kararlarında; motorlu araç sürücülerinin kavşaklara yaklaşırken hızlarını düşürme, yayaları ve mikromobilite kullanıcılarını gözetme ve öngörülebilir risklere karşı tedbir alma yükümlülüğü vurgulanmaktadır. Benzer sorumluluk ilkeleri için Motosiklet Kazalarında Tazminat ve Hukuki Sorumluluk Rehberi başlıklı yazımızda yer alan içtihatlar da yol göstericidir.
Önemle belirtilmelidir ki, kaza sonrasında kolluk tarafından tanzim edilen kaza tespit tutanağındaki kusur oranları kesin hüküm teşkil etmez. Savcılık soruşturmasında veya hukuk mahkemesinde uzman bilirkişi heyetlerince kamera görüntüleri ve fren izleri tahlil edilerek tutanaktaki oranlar tamamen değiştirilebilir.
4. Güvence Hesabı Scooter Kazasında Ödeme Yapar mı?
Vatandaşların ve kaza mağdurlarının en sık yanılgıya düştüğü alan burasıdır. Elektrikli scooter motorlu bir mekanizmaya sahip olsa da Karayolları Trafik Kanunu kapsamında zorunlu mali mesuliyet sigortası (ZMSS) yaptırma mecburiyetine tabi tutulmamıştır.
Güvence Hesabı; yalnızca kanunen zorunlu trafik sigortası bulunması gereken araçların neden olduğu, sigortasızlık, faili meçhul araç veya çalınmış/gasp edilmiş araç kaynaklı bedensel zararları (vefat, sürekli sakatlık, tedavi) karşılamak üzere kurulmuş kamusal bir fondur.
Temel Kural: Bir e-scooter sürücüsü tek başına bir yayaya çarparsa veya kendi kusuruyla kaza yaparsa, e-scooter için zorunlu trafik sigortası mecburiyeti bulunmadığından Güvence Hesabı devreye girmez.
İstisnai Haller: Eğer kaza; plakası tespit edilemeyen bir otomobilin, kamyonetin veya sigortasız bir motorlu aracın elektrikli scooter’a çarpması neticesinde gerçekleşmişse, kazadaki bedensel zararlar (ölüm ve maluliyet) bakımından Güvence Hesabı’na müracaat edilmesi hukuken mümkündür.
5. Kiralık Scooter Şirketinin Hukuki Sorumluluğu
Kiralık e-scooter işleten kurumsal firmalar, yalnızca bir teknoloji platformu sağlamakla kalmayıp kamuya açık alanda teknik bir araç kiralama hizmeti sunmaktadır. Bu nedenle işletmeci şirketlerin güvenli araç sunma, düzenli bakım yapma ve teknik denetim yükümlülüğü bulunmaktadır.
Aşağıdaki hallerde doğrudan kiralama şirketinin tazminat sorumluluğu doğabilir:
- Fren ve Mekanizma Arızaları: Fren telinin kopması, kampana veya disk tutmaması, gaz pedalının takılı kalması.
- Aydınlatma ve Batarya Problemleri: Gece kullanımı sırasında farın sönmesi, bataryanın aniden kilitlenmesi veya alev alması.
- Lastik ve Direksiyon Kusurları: Aşınmış, yarılmış lastiklerle veya boşluk yapmış yalpalayan gidon mekanizmasıyla aracın kiralanması.
- Daha Önce Arıza Bildirilmiş Aracın Açılması: Başka bir kullanıcı tarafından sisteme “fren tutmuyor” şeklinde bildirilmesine rağmen aracın incelenmeden tekrar kullanıma açılması.
Böyle bir kazada mobil uygulama üzerinden oluşturulan kiralama logları, GPS rota ve hız kayıtları, sürüş öncesi/sonrası fotoğraflar, aracın seri ve şasi numarası ile bakım kayıtları davanın kaderini belirleyen en kritik delillerdir.
6. Scooter Kazasında Hangi Tazminatlar İstenebilir?
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) hükümleri uyarınca, scooter kazası sonucu bedensel zarara uğrayan veya yakını vefat eden kişiler maddi ve manevi tazminat davası açabilir:
Yaralanma ve Maluliyet Hâlinde (TBK m. 54)
- Tedavi ve İyileşme Giderleri: Ameliyat, ilaç, medikal malzeme, protez/ortez masrafları.
- Bakıcı ve Refakatçi Giderleri: Mağdurun günlük yaşamını sürdürebilmesi için üçüncü bir kişinin bakımına muhtaç kalması halinde doğan giderler (aile bireyleri baksa dahi Yargıtay emsal kararları gereği talep edilebilir).
- Geçici İş Göremezlik Tazminatı: Kaza sebebiyle çalışılamayan ve raporlu olunan dönemde mahrum kalınan kazanç kaybı.
- Sürekli İş Göremezlik (Çalışma Gücü Kaybı): Adli tıp veya yetkili sağlık kurulunca belirlenecek kalıcı maluliyet oranına göre hesaplanan aktüeryal tazminat.
- Manevi Tazminat: Çekilen fiziksel acı, elem ve yaşam kalitesindeki gerileme nedeniyle takdir edilecek bedel.
Ölüm Hâlinde (TBK m. 53)
- Destekten Yoksun Kalma Tazminatı: Vefat edenin eşi, çocukları, anne veya babasının desteğinden mahrum kalmaları sebebiyle talep edebilecekleri tazminat.
- Cenaze ve Defin Masrafları: Cenaze nakli, mezar yeri ve defin giderleri.
- Ölüm Öncesi Tedavi Giderleri: Vefat öncesinde yoğun bakım ve hastane sürecinde yapılan harcamalar.
- Yakınların Manevi Tazminatı: Derin keder ve elem duyan aile yakınları lehine hükmedilecek manevi tazminat.
7. Kask Takılmaması Tazminattan İndirim Sebebi midir?
Kaza anında kask kullanılmaması, mahkeme tarafından otomatik olarak tazminattan indirim yapılacağı anlamına gelmez. Bu hususta iki kritik parametre değerlendirilir:
1. Kaza Tarihindeki Yasal Mevzuat: Kanunların geriye yürümezliği ilkesi gereğince, kaza tarihinde e-scooter sürücüsü için kask takmanın kanunen zorunlu olup olmadığı incelenir.
2. İlliyet Bağı ve Müterafik Kusur (TBK m. 52): Kaskın takılmamış olması meydana gelen yaralanmanın oluşumuna veya neticenin ağırlaşmasına etki etmiş midir? Örneğin yalnızca bacakta kırık oluşan bir kazada kask takılmamasının hiçbir illiyet bağı bulunmadığından tazminat indirimi yapılamaz. Ancak kafa travması, beyin kanaması gibi durumlarda adli tıp raporuyla kask yokluğunun zararı artırdığı tespit edilirse Türk Borçlar Kanunu m. 52 uyarınca müterafik kusur indirimi gündeme gelebilir.
8. Scooter Kazasında İlk Gün Ne Yapılmalı? (Delil Rehberi)
Scooter kazalarında delillerin hızla kaybolma riski çok yüksektir. Kamera kayıtları ortalama 7-15 gün içinde silinmekte, kiralama uygulamalarındaki kayıtlar teknik güncellemelerle ulaşılamaz hale gelebilmektedir. Hak kaybı yaşamamak için şu adımlar derhal atılmalıdır:
- 112 Polis/Jandarma Çağrısı: Olay yerine derhal resmi kolluk ekipleri çağrılmalı, resmi kaza tutanağı tutturulmalı ve tarafların alkol muayeneleri yapılmalıdır. Özellikle Trafik Kazasında Olay Yerini Terk Etme Cezası riskini bertaraf etmek adına olay yerinden asla ayrılınmamalıdır.
- Güvenlik Kamerası Tespiti: Olay yerini gören dükkanlar, binalar, MOBESE veya araç içi kameraları derhal belirlenerek kayıtların silinmemesi için savcılık kanalıyla celbi istenmelidir.
- Scooter Seri Numarası ve Hasar Fotoğrafları: Skuterin gövdesindeki QR kodu, seri/şasi numarası, fren ve lastik durumu fotoğraflanmalıdır.
- Mobil Kiralama Ekran Görüntüleri: Uygulama üzerinden kiralama başlangıç-bitiş saatleri, sürüş rotası, ödeme dekontu ve sürüş kilitleme fotoğrafları arşivlenmelidir.
- Tıbbi Belgelerin Eksiksiz Toplanması: İlk acil giriş epikrizi, adli rapor, röntgen/MR sonuçları ve yapılan tüm tedavi masraf faturaları dosyalanmalıdır.
9. Dava Öncesi İzlenmesi Gereken Hukuki Yol ve Arabuluculuk
Açılacak davanın usulü ve görevli mahkeme, husumetin kime yöneltileceğine göre farklılık gösterir:
- Yalnızca Scooter Sürücüsüne Karşı: Genel hükümlere göre Asliye Hukuk Mahkemesi’nde haksız fiil davası açılır. KTK m. 97’deki sigorta ön başvuru şartı burada aranmaz.
- Motorlu Aracın Trafik Sigortasına Karşı: KTK m. 97 gereğince dava açılmadan veya Sigorta Tahkim Komisyonu’na başvurulmadan önce ilgili sigorta şirketine yazılı ön başvuru yapılması zorunlu dava şartıdır.
- Kiralama Şirketine Karşı: Şirketin tüketiciye veya üçüncü kişilere hizmet sunumundaki ayıplar sebebiyle uyuşmazlığın niteliğine göre Tüketici Mahkemesi veya Asliye Ticaret Mahkemesi görevli olabilmekte, zorunlu arabuluculuk kuralları devreye girebilmektedir.
10. Scooter Kazalarında Sık Yapılan Hatalar
- Scooter elektrikli olduğu için Güvence Hesabı’nın kesin olarak ödeme yapacağını sanmak.
- Kiralama şirketinin kurumsal sözleşmelerdeki sorumsuzluk kayıtlarına aldanarak şirketin hiçbir sorumluluğu olmadığını düşünmek.
- Olay yerinde uzlaşma vaadiyle kolluk çağırmamak ve tutanak tutturmamak.
- Çevredeki güvenlik kamerası görüntülerini zamanında talep etmeyip kayıtların silinmesine neden olmak.
- Scooter’ın arızalı mekanik aksamını fotoğraflamadan olay yerinden ayrılmak.
- Tedavi, bakıcı ve medikal harcama faturalarını saklamamak.
Sonuç
Elektrikli scooter kazaları, geleneksel trafik kazalarından ayrışan teknik kurallara, kendine özgü mevzuata ve karmaşık kusur dağılımına sahiptir. Bir scooter kazasıyla karşılaşıldığında ilk yapılması gereken, kazanın meydana geliş sebebini net delillerle tespit etmek ve tazminat talebinin hangi muhataba (sürücü, filo şirketi, işleten veya araç sigortacısı) yöneltileceğini doğru hukuki zemine oturtmaktır.
Elektrikli scooter kazaları, klasik trafik kazalarından farklı olarak mikromobilite mevzuatı, haksız fiil hükümleri ve karmaşık kusur tahlilleri gerektiren teknik bir alandır. Somut uyuşmazlıklarınız ve hak kaybı yaşamamak adına alanında uzman bir avukata başvurulması tavsiye edilir.
Av. Hüseyin Aydın | Sophos Hukuk Bürosu
Alanya Avukat – Alanya Lawyer
Web: sophoshukuk.com
Yasal Uyarı: Bu metin, yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki tavsiye niteliği taşımaz. sophoshukuk.com olarak herhangi bir yönlendirme, garanti veya sonuç vaadinde bulunmamaktayız. Her dosya kendi özel şartlarına göre değerlendirilmelidir; somut uyuşmazlıklarınız için mutlaka bir avukattan profesyonel destek alınız.